تكنولوژي تحقيق و پژوهش

چكيده/اشاره: در شماره‌هاي پيشين پيرامون مسئلة پژوهشي توضيحاتي ارائه شد در اين شماره برآنيم تا در مورد روش‌هاي جمع‌آوري اطلاعات مطالبي به شما خوانندة فرهيخته ارائه نمائيم. معارف جمع ‌آوري اطلاعات
يكي از مراحل مهم در پژوهش، جمع‌آوري اطلاعات مي‌‌باشد. در هر تحقيقي، روش جمع‌آوري اطلاعات تابع نوع پژوهش است. مثلاً پژوهش ديني از نوع پژوهش اسناد و مداركي است؛ لذا روش اصلي جمع‌آوري اطلاعات در پژوهش‌هاي ديني روش مطالعه منابع و متون است. يا در پژوهش‌هاي تجربي، عقلي و عرفاني پژوهشگر با مشاهده، تعقل، استدلال و كشف و شهود، اطلاعات موجود در آنها را جمع‌آوري مي‌‌كند. بنابر اين اطلاعات مورد نياز در پژوهش‌هاي مختلف با ابزار و روش‌هاي گوناگوني جمع‌آوري مي‌‌شود كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

1ـ روش مشاهده (حس و تجربه)؛ 2ـ روش عقلي؛ 3ـ روش كشف و شهود؛ 4ـ روش مطالعه منابع و متون

در اين نوشتار با توجه به ارتباط بحث با پژوهش در حوزه معارف ديني و مقتضاي نيازهاي پژوهش در حوزه دروس معارف اسلامي‌ به شيوه رايج در پژوهش‌هاي ديني، يعني روش مطالعه منابع و متون، خواهيم پرداخت.

جمع‌آوري اطلاعات از طريق مطالعه منابع و متون

براي به دست آوردن اطلاعات در بسياري از زمينه‌ها راهي جز رجوع به ديگران نداريم. به عنوان مثال، براي به دست آوردن اطلاعات در مورد پديده‌ها يا اموري كه به هر دليل امكان مشاهده آنها براي ما وجود ندارد بايد به ديگران يا به اصطلاح به "گواهان" رجوع كنيم تا اطلاعاتي بدست بياوريم.1

گواهان به اعتبار نوع اطلاعات به دو دسته‌اند:

الف) گواهاني كه منابع معرفت و اطلاعات آنها همانند منابع معرفت خود ماست. در نتيجه اطلاعاتي را كه به ما مي‌‌دهند از يكي از سه روش مشاهده، تعقل و درون‌نگري به دست آورده‌اند. آنان پديده‌اي را ديده‌اند، سخني را از كسي شنيده‌اند، اموري را تعقل كرده‌اند و به شهودي دست يافته‌اند كه به هر دليل براي ما امكان دسترسي به آن اطلاعات وجود نداشته است. بدين جهت ما به آنها رجوع مي‌‌كنيم تا از اطلاعاتي كه به دست آورده‌اند استفاده كنيم و سؤالاتمان را پاسخ دهيم و يا درباره فرضيه‌هايي داوري كنيم.

ب) گواهاني كه منبع اصلي معرفت آنها وحي و الهام الهي است؛ يعني منبعي كه امكان دسترسي به آنها براي هيچ كس جز آنها مقدور نيست. اين گواهان اطلاعاتي در اختيار ما قرار مي‌‌دهند كه براي ما امكان دسترسي به آنها وجود ندارد.

پيامبران الهي و امامان معصوم(ع) واسطه‌هاي انتقال وحي و الهام خداوند به انسان‌ها هستند. تمايز اصلي اين دو گروه گواه در اين است كه در مورد گواهان گروه اول هم احتمال خطا وجود دارد و هم احتمال دروغ و فريبكاري، ولي در مورد گواهان گروه دوم (پيامبران و امامان معصوم) هيچ يك از اين دو احتمال وجود ندارد؛ زيرا اولاً معرفتي كه آن را به ما انتقال مي‌‌دهند معرفتي است كه از طريق وحي دريافت نموده‌اند و عاري از هر گونه خطا و اشتباه است و ثانياً آنها انسان‌هايي معصوم هستند؛ يعني احتمال دروغ و خطا درباره آنها وجود ندارد.

گواهان، گواهي يا اطلاعات خود را مي‌‌توانند به دو روش به ديگران انتقال دهند:

1. روش گفتاري (شفاهي)

2. روش نوشتاري (كتبي)

در صورتي كه گواهان به دلايلي نتوانند گواهي خود را مكتوب سازند به صورت طبيعي ممكن است به مرور زمان بعضي از گواهي‌هاي آنها از بين برود و به مرور زمان واسطه‌هاي اين گواهي زياد خواهد شد تا اينكه مكتوب شود.

رجوع ما به گواهان به دو شكل امكان‌پذير است:

الف) رجوع مستقيم و شنيدن گفتار آنها كه اين شكل منوط به حضور گواه است.

ب) رجوع غير مستقيم؛ يعني رجوع به آثار و نوشته‌هاي آنها كه يا به دست خود آنها نوشته شده است يا به وسيله واسطه‌ها به نگارش در آمده است. بحث اصلي ما در اين مقاله راجع به اين شيوه، يعني روش جمع‌آوري اطلاعات از طريق رجوع به منابع و متون است.

امروزه تنها راه رجوع ما به پيامبر و امامان(ع) براي كسب پيام‌هايي كه آنها از وحي و الهام دريافت نموده‌اند، رجوع به قرآن كريم و روايات شريف، يعني منابع و متون وحياني است. همچنين اگر اطلاعاتي درباره گزارشگران و دانشمندان گذشته خواسته باشيم بايد به منابع و متون تاريخي يا علمي‌ رجوع كنيم. به اين اعتبار مي‌‌توانيم اين نوع پژوهش‌ها را پژوهش اسناد و مداركي بدانيم، اگر چه بايد در اين زمينه بين سه نوع اسناد و مدارك تمايز قائل شد. (اسناد و مدارك وحياني، تاريخي و علمي‌)

اصول و شيوه‌هاي جمع‌آوري اطلاعات

همان گونه كه گفته شد يكي از تمايزات مهم پژوهش‌هاي اسناد و مداركي (ديني) با ديگر پژوهش‌ها در شيوه جمع‌آوري اطلاعات است. در پژوهش‌هاي اسناد و مداركي، محقق و پژوهشگر، اطلاعات مورد نياز خود را از طريق مطالعه منابع به دست مي‌‌آورد.

در پژوهش‌هاي اسناد و مداركي اصول و معيارهايي وجود دارد كه پژوهشگر بايد بر اساس آنها به جمع‌آوري اطلاعات بپردازد تا بتواند اطلاعات مناسبي را جمع‌آوري كند و با تجزيه و تحليل آنها سؤالات پژوهشي خود را پاسخ دهد كه در ذيل به برخي از مهم‌ترين اصول جمع‌آوري اطلاعات اشاره خواهيم كرد:

1. اينكه چه اطلاعاتي را جمع‌آوري كنيم؟

در جمع‌آوري اطلاعات، محور كار محقق همان سؤالات پژوهشي هستند. به عبارت ديگر مهم‌ترين شاخصي كه تعيين مي‌‌كند كدام اطلاعات را جمع‌آوري كنيم سؤالات پژوهشي است.

در هر پژوهشي معيار اين است كه اطلاعات مرتبط با مسأله بايد جمع‌آوري شود؛ از اين رو هر چه سؤالات پژوهش جزئي‌تر و دقيق‌تر باشد امكان عمل به اين قاعده راحت‌تر خواهد بود كه با اين معيار مي‌‌توان از جمع‌آوري اطلاعات بي‌ارتباط و پراكنده پرهيز نمود.

2. چه ميزان اطلاعات جمع‌آوري كنيم؟

از اموري كه در مرحله جمع‌آوري اطلاعات در هر نوع پژوهشي بايد مورد توجه پژوهشگران قرار بگيرد، ميزان و اندازه اطلاعاتي است كه بايد جمع‌آوري شود. مثلاً اگر سؤال پژوهش ما در حوزه معارف دين عبارت باشد از"تأثير ايمان در زندگي از نگاه قرآن" . محقق بايد تمام آيات قرآن و رواياتي كه در اين زمينه وجود دارد را جمع‌آوري كند تا بتواند با تفسير و تعبير آنها ديدگاه اسلام را استنباط و بيان كند. ملاك اصلي درباره ميزان اطلاعات لازم، مسأله پژوهشي است. برخي از مسائل پژوهشي نيازمند اطلاعات بيشتري‌ هستند و برخي مسائل به اندازه محدود و اندكي از اطلاعات نياز دارند.

3. از كدام منبع، اطلاعات جمع‌آوري كنيم؟

ميزان اعتبار و ارزش اطلاعات، يكي از مهم‌ترين اصول پژوهش مي‌‌باشد. در پژوهش‌هاي اسناد و مداركي، محقق بايد با توجه به نوع روش جمع‌آوري اطلاعات تلاش كند كه اطلاعاتي را جمع‌آوري كند كه داراي اعتبار كافي باشد. يكي از مهم‌ترين عوامل تعيين‌كننده اعتبار اطلاعات در اين نوع پژوهش‌ها، اعتبار منابعي است كه از آنها اطلاعات كسب مي‌‌شود.

از جمله معيارها و شاخص‌هايي كه مي‌توان با آنها اعتبار منابع را تعيين كرد دست اول بودن منابع است.

4. چگونه اطلاعات را جمع‌آوري كنيم؟

جمع‌آوري اطلاعات در منابع و متون به يكي از روش‌هاي زير متصور است:

الف) ثبت عين مطالب متن (نقل مستقيم)

در صورتي كه اطلاعات موجود در متن از لحاظ محتوا و نحوه ارائه به گونه‌اي باشد كه كامل و به دقت بيان شده باشد و به عبارتي الفاظ و جملات متن به اندازه باشد نبايد در ثبت مطالب متن هيچ گونه دخل و تصرفي كرد و به اصطلاح بايد گردآوري اطلاعات به صورت نقل قول مستقيم باشد. ثبت آيات و روايات و اشعار بايد بدين‌گونه باشد. در چنين مواردي، انتقال يا چسباندن عين كتاب يا مأخذي به زبان اصلي مي‌‌باشد. انتقال مطلب روي فيش را "فيش نويسي" و چسباندن اصل مطلب يا فتوكپي آن را در برگه يادداشت "فيش سازي" مي‌‌نامند كه معمولاً اين كار به خاطر حجم زياد مطالب و صرفه جويي در وقت انجام مي‌‌گيرد؛ مثلاً بجاي بازنويسي مطلب يا گفته مهمي‌ از يك روزنامه يا مجله و امثال آن، مي‌‌توان آن قسمت را جدا نموده و ضميمه ساير فيش‌ها نمود يا كپي گرفت. در فيش‌برداري الكترونيكي و نرم افزاري نيز اين مطلب صادق است.

ب) ثبت خلاصه مطالب متن(تلخيص)

در اين شيوه با توجه به عدم نياز به ثبت تمامي‌ مطالب، قسمتي از مطالب كه مورد نياز مي‌‌باشد را ثبت و درج مي‌‌كند، البته به شرطي كه آسيبي به فهم متن نزند. به عبارت ديگر يادداشت و ثبت فشرده و گزيده مطالب كتاب و مانند آن، به زبان اصلي و به گونه‌اي كه بيانگر اصول اساسي و مطالب مهم محتوايي باشد. مثلاً قسمت‌هايي از متن مورد نظر را آورده و قسمتي را حذف مي‌‌كند و با علامت سه نقطه (...) نشان مي‌دهد كه ادامه مطالب كه در اين نوشتار نيازي به آن نبوده از اين قسمت حذف شده است. اين روش در واقع نوعي نقل قول مستقيم ولي تلخيص شده است.

ج) برداشت از متن (اقتباس)

هرگاه كلمات و عبارات متن اصلي چندان اهميتي نداشته باشد و تنها محتواي آن ارزشمند باشد در اين صورت، پژوهشگر متن مورد نظر را مطالعه مي‌‌كند و پس از اينكه آن را به خوبي دريافت با بيان خود منعكس مي‌‌سازد. اين روش در واقع نوعي نقل قول غير مستقيم است.2

د) نظر شخصي

گاهي در مورد مطالب و نظريات نوشته شده بر روي برگه‌هاي يادداشت از گنجينه فكر شخصي تراوش مي‌‌كند كه آن را "نظر شخصي" مي‌‌ناميم.

مطالعه منابع و متون

براي جمع‌آوري داده‌ها و اطلاعات بايد به منابع و متون مختلف مراجعه نمايد. شيوه مطالعه منابع و متون تابع هدف مورد محقق است. گاهي مطالعه به منظور سرگرمي‌ و شناخت اجمالي نسبت به موضوعي است كه در اين نوع مطالعه، دقت و حساسيتي لازم نيست همانند مطالعه روزنامه يا مجله يا كتاب رمان. اما مطالعه‌اي كه به هدف تحقيق و پژوهش باشد شيوه مطالعه متفاوت خواهد بود. به شيوه مطالعه‌اي كه در اين زمينه بايد به كار گرفته شود، اصطلاحاً "مطالعه پژوهشي" مي‌‌گويند.3 روش مطالعه پژوهشي روش خاصي است كه دراينجا به بعضي از ويژگي‌هاي آن اشاره مي‌‌كنيم:

1. مطالعه پژوهشي مطالعه سؤال محور يا جهت‌دار است؛ يعني پژوهشگر براي به دست آوردن اطلاعات خاصي به مطالعه مي‌‌پردازد. از اين‌رو در چارچوب برنامه مطالعاتي تعريف شده عمل مي‌‌كند. مثلاً پژوهش در زمينه "راه‌هاي تأثيرگذاري كلاس‌هاي معارف در دانشجويان" چارچوب مسائل اين تحقيق از پيش تعيين شده است. محقق به دنبال دست يافتن به عوامل و موانع تأثيرگذاري است و آنچه براي پژوهشگر از نظر داده‌ها و اطلاعات مهم است يافتن زمينه‌ها و عوامل مثبت و منفي در اين زمينه مي‌‌باشد، نظير استاد از نظر اخلاق و رفتار، شيوه‌هاي تدريس، محتواي درس و... در حالي كه بررسي عوامل بيروني نظير محيط، خانواده و...در چارچوب اين پژوهش قرار ندارد.

2. مطالعه پژوهشي، مطالعه‌اي عميق و دقيق است؛ يعني پژوهشگر بايد ابتدا مطالب (آرا و انديشه‌ها يا گزارش) متن را بفهمد و مشخص سازد كه اين اطلاعات در چه زمينه‌اي از پژوهش يا به كدام يك از سؤالات پژوهش پاسخ مي‌‌دهد سپس آن را ثبت كند. براي درست فهميدن يك متن در موارد چند بار خواندن آن ضرورت دارد و در مواردي نيز بايد از ديگران كمك گرفت.

3. مطالعه پژوهشي مطالعه‌اي انتقادي است. در پژوهش تنها جمع‌آوري اطلاعات بدون ارزيابي و نقد، ارزش چنداني ندارد. به همين دليل در مطالعه پژوهشي، محقق بايد به صورت انتقادي با متن مواجه شود و اطلاعات موجود در متن را مطالعه نمايد تا هر نوع اطلاعاتي را بدون هيچ ضابطه‌اي ثبت و ضبط نكند و علاوه بر اين تشخيص دهد كه چه ميزاني از اطلاعات متن براي او قابل استفاده است.

بنابراين مطالعه پژوهشي بر اساس اصول چهارگانه جمع‌آوري اطلاعات انجام مي‌شود.

اصول و فنون يادداشت‌برداري

از مراحل مهم در پژوهش مرحله يادداشت‌برداري است. به عبارت ديگر گردآوري داده‌ها از منابع و اسناد يكي از گام‌هاي مهم تحقيق مي‌‌باشد كه در مطالعه كتابخانه‌اي به آن فيش‌برداري گفته مي‌شود. در فيش‌برداري، سليقه‌هاي فراواني وجود دارد. دو ملاك را در انتخاب شيوه فيش برداري مي‌توان مورد توجه قرار داد: افزايش تمركز ذهني محقق و كاهش زمان.

شيوه‌هاي فيش‌برداري مسأله محور هر دو ملاك را تأمين مي‌‌كند. اصل مسأله‌محوري تحقيق اقتضا مي‌‌كند محقق با داشتن مسأله، سراغ منابع برود و يافته‌هاي خود را در ذيل هر مسأله و به ترتيب تاريخي منابع، در يك برگ فيش‌برداري كند.4 با توجه به دو ملاك فوق و اصل مسأله محوري، در ذيل به برخي از اصول و فنون فيش برداري اشاره خواهد شد.

1. مطالب مفصل و طولاني بايد خلاصه شود و از نوشتن مطالب جزئي و فرعي خودداري گردد و در صورت لزوم بجاي يادداشت‌برداري از موارد جزئي، مي‌‌توان فقط مأخذ آن را به طور كامل نوشت تا در مواقع ضروري بتوان به آن مراجعه نمود.

2. قواعد درست‌نويسي، علامت‌گذاري و... در هنگام نوشتن رعايت گردد.

3. با مداد فيش‌برداري نشود، چون در اثر مرور زمان و سايش دست، نوشته‌ها و مطالب كمرنگ شده و يا از بين خواهد رفت.

4. برگه‌هاي يادداشت بايد به گونه‌اي باشد كه اولاً در چهار طرف آن فاصله‌ها حفظ شده باشد و ثانياً در صورت لزوم، بتوان نكته‌هاي ضروري فراموش شده را در حاشيه آن وارد كرد.

5. در هنگام مطالعه بايد مطابق موضوع تحقيق، در كنار هر مطلب مهمي‌، علامت گذاشته و سپس در مطالعه مجدد، از آن خلاصه‌نويسي و يادداشت‌برداري نماييم.5

6. در هر فيش مشخص شود يادداشت از چه نوع است؛ نقل مستقيم، تلخيص يا برداشت شخصي و....

7. از هر برگه(فيش) براي ثبت يك اطلاعات مشخص با موضوع واحد استفاده شود و از ثبت دو يا چند مورد اطلاعات مختلف بر روي يك برگه يادداشت خودداري شود، زيرا در غير اين صورت در مرحله طبقه‌بندي و ترتيب يادداشت‌ها با مشكل مواجه خواهيد شد.

8. براي تمام يادداشت‌ها عنوان مناسبي در نظر بگيريد. عنوان انتخابي بايد به گونه‌اي باشد كه هم معرف محتواي يادداشت باشد و هم محل كاربرد و استفاده از يادداشت در پژوهش را مشخص نمايد.

9. منبع و مأخذ هر يادداشت بايد به طور مختصر ثبت شود.

10. سعي شود از يك طرف يادداشت براي نوشتن استفاده شود تا در طبقه‌بندي مطالب دچار مشكل نشويد. علاو اينكه در غير اين صورت نمي‌‌توان بر مطالب يادداشت شده، اشراف كافي داشت.

11. سعي شود به همراه هر يادداشتي كه ثبت مي‌‌شود، ديدگاه‌هاي خودتان را نيز يادداشت كنيد. به ويژه اگر در همان زمان نكته يا تحليل و نقد و بررسي‌اي به ذهنتان رسيد بلافاصله در ذيل همان مطالب، يادداشت شود، چون خلاقيت‌هاي ذهني اگر يادداشت نشوند از بين مي‌‌روند. بنابراين همان‌گونه كه افكار و انديشه‌هاي ديگران را ثبت مي‌‌كنيد، افكار و انديشه‌هاي خود را نيز به صورت مستقل ثبت كنيد.

12. در ميزان يادداشت دقت شود و سعي شود به همان اندازه كه مورد نياز شماست يادداشت‌برداري شود و از ثبت اطلاعات اضافي پرهيز كنيد.

13. بعد از اتمام جمع‌آوري و ثبت اطلاعات بايد بررسي يادداشت‌ها انجام بگيرد. اين كار فوايد زيادي دارد ازجمله اينكه اولاً فيش‌هاي ناقص يا مواردي كه يادداشت نشده‌اند تكميل مي‌‌شود ثانياً يادداشت‌هاي زايد فيش‌هاي تكراري حذف مي‌‌شود، چون بالا رفتن تعداد فيش‌ها در تحقيقات اسناد و مداركي، فرايند تجزيه و تحليل را مشكل مي‌‌نمايد.6

پي‌نوشت‌ها:

1 . طرقي، مجيد، درسنامه روش تحقيق،ص 90.

2. طرقي، همان، ص 121.

3. همان، ص 121.

4. فرامرز قراملكي، احد، اصول و فنون پژوهش در گستره دين پژوهي، ص 195.

5. موگهي، عبدالرحيم، روش يادداشت‌برداري و دسته‌بندي مطالب، ص 70- 72؛ مهدي زاده حسين، راهنماي پژوهش نامه نويسي، ص106-107.

6. طرقي، همان.
.............
آيين استادي/پديدآورندگان:مؤلف: رمضان علي تبار